Ёзден адет

Этический кодекс
карачаево-балкарцев

Нарт сёз

Окъугъан асыў, окъумагъан джарсыў.

Категории раздела

История [54]
Религия [21]
Культура [29]
Политика и экономика [8]
Разное [28]
Стихи, поэмы и сказания [20]
Спорт [15]
Къарачай-малкъар (алан) тилде [24]
Карачаево-Балкарцы в исторических хрониках [28]
Известные люди [70]
Карачаево-Балкарская кухня [35]
Интернет [2]
Геродот [45]

Покупая Авиабилеты через наш сайт, вы помогаете нам оплачивать дальнейшее его содержание...

Реклама


Комментарии

Апсаты: Имамыбызны терсликден сакъларгъа кючюбюз да джетмейди, сора къалгъан затладан къалай сакъларыкъды кесин Къарачай?
...

Апсаты: Дожили...
Ну и каким боком приравнили блогера к СМИ?
И что вы будете делать с сайтами зарегистрированными ...

Апсаты: За уродские амбиции наших уродов-политиков должны теперь страдать простые граждане.
Ну откажетесь вы от них, и ко...

: Авторская рукопись этого зикра была передана моему деду, фронтовику, эфенди а.Каменномост Герюгову Идрису Ортабаевичу в ...

: Не считая того, что это не Карачаевская порода а Кабардинская !!!

: В этот мир все приходят одинаково – с плачем, а уходят по-разному.
Горское предание.

Когда над стран...

: Аиб хоншуларына! Къул-ёзден аиргъандан бошамай болурла, ёзденлик не зат болгъанын эрте унутуб!

Апсаты: Карачаевцы к истории башкир и татар не имеют никакого отношения.
Карачай: "къарачай" - происходит от сл...

: «...В татарском народе была субэтническая группа – “карачы” (“караца” – у северных мишар и у многих сибиряков), некоторы...

: Также одного корня со словом «карачы»
и древнее татарско-уйгурское слово «караван» [36, с. 215].
Как видим...

: Мы - потомки КАРАЧЫ, из среды коих был сам Чынгыз-би хан. Офиц. историки, вслед за китайцами их называют "черные та...

: КАЗАКИ и ТАТАРЫ – об этом нет в «учебниках истории»:

“...B действительности казачьи войска (верней, «народ-...

: КАЗАКИ и ТАТАРЫ – об этом нет в «учебниках истории»:

«…Особенную опасность для романовского правительства п...

Taulu09: Я думал,что эту мразь надолго закроют, а тут,видите ли, они решили под шумок его втихаря освободить. Народ стал слишком ...

: Это очень большие деньги для малого каравая . Казнить урода.

Апсаты: Молодец Казимир!
Из-за таких лиц (фамилии знаем), население не может получить законно положенные льготы и субсиди...


Наша кнопка


karachays.com

Код кнопки:

Реклама

Статьи

Главная » Статьи » Культура

Эртденги джелчик

                                                  Эртденги джелчик.

-Э-эй, ким барды блайда?

-Мен ме

- Гитче къарнаш-ш-шим, с-с-сенмис-с-се?

-Хоу-у-у…

-Нек  чыкъгъанс-с-са   заманс-с-сызлай?

- Тёз-з-залмаин…Карнаш-ш-шларыбызны с-сакълайма…

-Мен да с-с-сакълайма…  Нек  таууш-ш-шунг чыкъмайды?

- С-с-сеирден. 

- Биринчи кере кёремис-с-се кечеги кёкню?

- Хоу-у-у…

- Хм… къара, къара… Аны ючюн  тылпыуунг тыйылгъанды! Ох-хо-хо! Иги къара! Ай бла джулдузланы ариулукъларына джетген зат джокъду!

- Биз бараллыкъбыз мы алагъа?

- Кюнге джеталамыс-с-са? Ала да алай узакъдадыла.

    Алай сёлешиб турдула экеулен кечени къыйырында.

Минги Тауну эм башында. Аланы атлары уа – Кечеги джел бла Эртденги Аяз. Бир заманда  келиб башладыла къарнашлары.

 

           Минги Тау - Кавказ тауланы ичлеринде тамада тау -  булутладан тон кийгенди, адам кёзден  чал  башларын джабханды.

    Бир джан да билмейды, бир адам да сезмейди, къуш да кёрмейди,  джаныуар да эштмейди тау башында незат болгъанын, акъ булутла не затны джашыргъанларын.

         Джылтырайдыла  тёгерек ай бла джулдузла бийикликде, къалын булутланы орталарына нюрню тегюб Минги Тауну чал башларын джарытадыла, сеирге къарайдыла. Ёмюрлюк  чыранны юсюнде къууанч уллуду - джарыкъ той барады: сызгъырыб тегерек айланадыла, джумулуб ёрге чыгъадыла, чанчылыб тепсейле,  бир бирлерин эркелетиб къучакълайдыла азат джелле. Кёб джерлени кёрюб, дунияны тёгерегине айляныб, келедиле ала джылны ичинде бир кере джерни тёрт бёлюмюнден Ата джуртха бир биринден тансыкъларын алыргъа, бир бирине хапар айтыргъа, туугъан джерлерин кёрюрге.

Джел тукъум – уллу, сыйлы тукъумду, джеллени аналары – хурметли  Хауа. Хауаны джети джашы бла бир къызы – деменгли, толу юй: биринчиси – Къобан аяз, экинчиси –Шимал джел,андан сора - Кюнбатыш, Кюнчыгъыш, Къыбыла джел, гитчеле - Кечеги аяз бла Эртденги аяз.  Джашланы ичинде – бир джангыз къыз – Боран-Гылан. Хар джелни - кесини заманы, кесини халиси, кесини иши: джылы джел джазда табигъатны    джылытыб уятады, исси джел джай къумланы ийлейди, хансланы кептиреди, мылы джел къачда чапракъланы джулкъуруб джерни джабады, булутланы сюреди, суукъ джел къыш къарланы себелейди, джерге акъ джабуу джайыб, къарны тюбюнде солутады. Минги  Тауну башында Шимал джел Къыбыла джел бла саламлашады, Кюнбатыш Кюнчыгъыш джелни къучакълайды. Джылны ичинде бир кере келеди анасына солургъа  джангыз эгечлери Боран-Гылан, къарнашлары тёгерегине басыныб, аны инакълайдыла, джарашыулукъ сёзле айтадыла. Сау ыйыкъны турадыла джелле ата юйде. Хапарларын айтыб, тансыкъларын алыб чачыладыла джелле дунияны тёрт джанына. Джелбуруш, Эльбрус дейле аны себебли Минги Таугъа адамла.

     Къарлы тёппелени юсюнде, минги бузланы арасында  джаныуар танымагъан, адам  кёзге  кёрюнмеген бугъой барды, аны узунлугъу саулай бир уллу элни орамычады. Ол бугъой бла тойдан сора киредиле джелле Минги Тауну арасында уллу дорбунга, дорбунну  ичинде ала адам сыпатха кириб, алтын эшикни ачадыла, аны бла юйлерине кирелле, бир бирлери бла  адам сыпатда къол тутуб, къучакълаб, саламлашадыла. Бютёу джеллени ариу къатангы санлары, чырайлы джарыкъ бетлери, юслеринде къатапа – дарий кийимлери алтын бла кюмюш тигилиб, аякъларында джумушакъ сахтиян  чурукълары.  Хар чурукъну эки джанында  гитче къанатчыкъла кёрюнедиле – ол чурукъланы джеллеге  кийдиреди аналары сыйлы Хауа туугъан кюнлеринде.

- Джашларым, сизни джашауугъуз – азатлыкъ! Айырыуугъуз эркинди!  Тынгысыз хали – джелни къадары!  Мен дайым сизни къатыгъызда! Уллу Аллах сакъласын сизни айланнган джеригизде!– деб, айтыучанды джашларына  аналары.

               Тышындан джыйылгъан Хауаны сабийлери тюрлю-тюрлю кийимлерин тешиб, таулу чепкенлени киедиле. Шимал джел буу териледен этилген  акъ тонун акъ чепкеннге ауштурады,башына да акъ къабталны атады. Кюнбатыш джел къатапа гъабрасын тешеди, алтын бла кюмюш тигилген ариу таулу чепкен киеди. Кюнчыгъыш эркин дарий чепкенин къызыл кийимлеге аууштурады Къыбыла джел парча кёлегин тешиб, джашил бетли ариу тигилген  кийимлени кийиб чыгъады  – барысыда бир биринден ариу джашла! Аладан сора Боран-Гылан эгечлери чыгъады. Ах, аныча ариу къыз къайда! Къараб къараялмазса, айтыб айталмазса! Акъ бети, къыйылгъан къашлары, ингичке белли, субай санлары! Ала кёзлери уа джулдузлача джылтырай! Бары бирге джыйылыб узакъдан келген джелле ана бла аталарын къолларын тутаргъа ашыгъадыла – Минги Тауну мийик башында  Джел тейриси Горий джашайды, энгишкерек башында – хурметли аналары Хауа.

 

          Джел не келтирирге боллукъду? Къолу джокъ, аягъы джокъ. Алай а Хауаны сабийлери Минги Таугъа  къурулай келмейдиле – тюрлю –тюрлю ариу ийислени джыйыб келтиредиле – кёгетлени, гоккаланы, татлы шхуурланы ийислерин. Тауну ичинде  сейирлик амал бла саугъалары ариу гоккала, кёгетле, халыуала, омакъ гырджынла бла татлы хант  болуб тепсилеге джасаланадыла.

 

     Сау  ыйыкны къууанч барады Минги Тауну ичинде.

Ол ыйыкъдан сора чачылыргъа тебрейдиле дараджа тукъумну ёзеклери.

     Юйден чыгъаргъа тебрегенлей, ата бла ананы къолларын тутуб,  джелле къайтадыла уллу  дорбунга,  анда уа алтын эшикни  къатында кюмюш эшик барды. Чурукъларын бир бирлерине къагъыб джел сыпатха кирелле, кюмюш эшикни ачыб бугъоу бла сызгъыргъан тауш этиб джумулуб чыгъадыла кёкке Минги Тауну арасындан джигит джелле.

 

*****

          Джел тукъумну ичинде эм гитчеле Кечеги джелчик бла Эртенги Аязчык. Ала ата джуртдан узакъгъа кетмейдиле, аланы тамада къарнашлары эркелетиб, къыйын ишден аяйдыла. Алай а джелле гитче болсала да – бир джерде  юйню ичинде  туралмайдыла. Кёзюую бла чыгъадыла юйлеринден, Минги Тауну сырты бла тюшюб, эллени, джерлени джокълайдыла. Кечеги джелчикни иши тынч – табигъатха белляу айтады, джулдузла бла селешеди. Танг атхынчы, юйге ашыгъады. Эртденги Аяз къарнашындан эсе залим, аны хапарын айтайыкъ. Танг атханлай, Минги Тауну къатында айланады, кюнню нюрю джайылгъанлай – узагъыракъгъа барыб къайтады, эсине тюшсе уа – кеси джаратхан  Кавказны джерлерине учаргъа да бошду башына. Джел  - азатлыкъны баласы! Кюн ортасына киргинчи Эртденги Аяз  эллеге, джерлеге джайылады. Кюн ортагъа дери бошду башына, атасы бла анасы, тамада къарнашлары бередиле анга эркинлик  джер-суу кёрюб келирге.

  *      *      *     *     *     *     *     *     *

      Бу хапар  Эртенги Аязны юсюнденди. Аны бек  ариу халал халиси барды.

Эртенликде  ол кеси уяныб, акъыртын, къарнашларын уятмайын, тюбюне тюшюучанды. Бютюн да бек ол джаз бла джайны айлары бла, къачны ал белюмюн  сюеди. Гоккала бла ойнаб, чипчикъланы джырлагъанларына тынглаб, гитче джаныуарчыкъланы эркелетиб туруучанды джелчик.

- Сен асыры джумушакъса, джел  назик  болмайды - деб, урушхан да этееди анга Шимал джел - тамада къарнашы,  джеллени ичинде эм кюшлю, эм сууукъ джел. Къыбыла джел  да гитче къарнашчыгъына «Къатыракъ бол, сени халинг бизге ушаргъа керекди, сен джел тукъумну баласыса! Къарыу алыб кючленир ючюн  кёб кюреширге, кеб ишлерге керекди»- деб, акъыл юретееди. Джуаб этмейин, энгишге къараб, ышарыб тынглаучанды бизни джелчигибиз. Урушсала да, уллу къарнашлары  ачыуланмайдыла гитчеге – насихат этерге, ёчлендирирге да уллу къарнашланы джоллары да борчлары да барды. Аны ангылаб, кесин къатдырыб, къарнашларына ушарча  сынтылланыргъа кюрешееди Эртденги аязчыкъ,  халиси уа тюрленмееди  - джумушакъ, адежли, халал: бир джаны болгъан джаныуаргъа къой эсенг – бир битимге заран этдирмееди.

Бютеу джаныуарланы, битимлени, бютеу адамланы тиллерин билиб, ичинден айтханларында  ангылаб, джелчигибиз барына кирсиз иннет тутуб, болушургъа кюрешееди.

 

                                                Кёкде

 

                      Бир кюн, айтханыбызча, танг  аласында туруб, дорбундан кюмюш эшикни ачыб чыкъды Минги Тауну башына эртденги джелчик. Дарий чепкенликча джайылыб, керилиб, къарады Ата джуртну хушхуннга. Тюбюнде, кёз джетгинчи – таула, буулача, тизилиб, къарлы-бузлу башлары кёкге  тие тегерекге нюр тёгелле, чучхурла,  таза къобанла ауузлада, суу бойну ёзенледе джылтырайдыла налмазлача, къаяланы сыртларында акъ булутла, мазаллы бухар къойлача, таяныб турадыла – бу айбат табигъатны кёрген сайын  аязны джюреги уруб, къууанч бла джырлаб башлайды!

-Эге-ге-й, эртден ашхы болсун, Кавказны Ашхы Махууа Тау!

-Эге-й, сизге да салам, акъ булутла!

-Эге-гей-й, салам ариу дуния- я-я-я!

- Салам сенге, багъалы Кавказым!

- Салам сизге, шам Къарачай бла ариу Малкъарым!

Барына да салам айтыб, Эртенги Аяз булутланы ыйнакълаб уятды, учду ары бла бери, къабыргъаларындан тюртдю, джукъуларын  чачды.

        Минги Тауну башында къалкъыгъан уллу акъ булут эрине-эрине  джууаб этди:

- Эй, хатачы, нек бюгюн къутургъанса эртденгиде?  Не къычырыкъ, не сыйыт ды бу?- ауазында накъырда эштиле эди.

 - Уян, уян! Кюн башланады! Эртденги  салкъында бир ишинг да бар болур?- тохтамай, джууабын эдти джелчик.

- Ай, сиркиу, къоярса сен  тынч тургъан джеримде…

- Да сен джатыб турсанг, ким джерни джибитирикди?

 - Керти айт? Мен алкъынчы сууну аз джыйгъанма ичиме, бир кесек къалкъыйым!

- Джаз келгенди! Уян! Сени сакълаб турадыла битим, джаныуарла, адамла!

- Алай а, аныда тюз айтаса. Мени джолум узакъды, Ауузгъа  барыргъа керекди менге, тамада къарнашынг джетсе  – кетдик!

- Тамада къарнашларым солуй турадыла – бу ыйыкъда сакъламагъыз аланы. Мен сени арлагъыракъгъа элтейим, Минги Тауну тёппелерин бош этейим, ыразымыса? – ол сёз бла учду джелчик булутну  къаты бла, тебериб элтди талай бир заманны:

- Энди тур блайда, уллу къарнашымы сакъла,  – ол элтир сени ауузгъа. Иги джолгъа бар!

- Сен да сау къал!

 -Ашхы! – деб, ол сёз бла ызына къайтыб, тюшдю джелчик Минги Тауну юсюне. Башында энтда бир иши бареди. Тегерекге къараб, къуш уяны ичинде иесин джокълады. Къуш уя бош болгъанына сейирсинди.

- Мени ми излейсе, ходжа? – накъырда эштилди  джелге. Джел, бурулуб, Минги тауну къатында эследи накъырдачыны: къанатларын кенг джайыб узакъда уллу къуш тёгерек уча тура эди. Къуш тукъумну джелле сыйлы кёрелле – мийикде джашаб, терк учуб къушла негерлик этелле джеллеге.

- Салам, багъалы хоншубуз!

- Сенге да салам! Не хапар? Тынчмысыз?

- Тынчбыз, тынч болугъуз!

- Не, къарыу джыйдынгмы? Къарнашларынг «Гитчебизге къарай тур» деб буюргъандыла, къайда, келчин къатыма, къарыуунгу сынайым! Чыртда табан тиреме!

Силкиниб, къозуучу  таба учду джелчик. Бютеу къарыуун джыйыб, урду къушну. Къанатлыны бир тюгю да къымылдамагъанча кёрюндю.

- Керти, залим болгъанса! Тюненеден эсе бек урдунг, аперим! – джелчик ойнаб айтханын ангылаб, кёл басды.

- Кел, энди, мени уяма дери учайыкъ. Бизни гитче джити кёзюбюз уяннган болмаз!

 Ол сез бла учуб тебреди къуш. Джелчик  да, аны озаргъа кюрешиб, джумулуб  кетди къуш уя таба. Бир кесекден, къанатлы, «Оздунг, оздунг мени! Сау къал!» деб, бурулуб кетди. «Мени сабийге санайды!» - деб, ол сагъыш бла къуш уя болгъан къаягъа урду кесин джелчик.

            Уяда уа гитче къуш балачыкъ джукълаб тура эди. Аны кекелин сылаб, уятды джелчик.

- Салам, анам къайдады? Ач болдум! Ач болдум! – деб, къычырыб башлады джитикёз.

- Тынч тур, бу сагъат келликдиле атанг да анаг да - дегенлей, сызгъырыб къуш ана келе тургъанын эшитиб, тюшдю джел тюбюне.

 

                                      Къаяны сыртында

 

       Тюбюнде хансла, терекле джукълайдыла, чыбчыкъла къалкъыйдыла. Аланы къымылдатыб, уятды эртденги джелчик.

     Гергеле уяныб, къанатчыкъларын къагъыб,  олсагъат кёкге учдула,   зынгырдауукъ джырларын башладыла:

 

- Кюн таякъла кёрюнюгюз, хансла, терекле уяныгъыз, джаныуарла джукъудан аязыгъыз – джангы кюн башланады, башланады, башланады! фишт- фишт-фишт!

     Джаз акъырын кесини ишин бардырады, бошайды – джашил шатык къырдыш къатапа кюйюзча джабды тауланы сыртларын, терекле да  кёз къууандырадыла джангы кийимлери бла. Джанкъозла акъ чапырыб бошаб, таша джерлеге бугъуннгандыла, мёлеуюшле да кёк чапракларын атдыла – залыкъылды сары гоккаларын ачды.

Джелчик залыкъылдыны чапракларын сылады акъыртын – гоккаларыны ариулугъу таурухтан келгенча! Сары дарийден ишленнгенча, узун чапракъла ачылгъандыла кюн бла саламлашыргъа, джашил бутакълары къаяны сыртын къучакълайдыла.

  Арюу болгъаллыкъгъа гоккалары, залыкъылдыны ийиси адамлагъа джарамайды, бутакълары бла гоккалары джаныуарлагъа – ёлюр отду -  джелчик аны эскериб, ийисин юсюнден къакъды, залыкъылдыны къатына къургъакъ былтыргъы  сыннган бутакъланы келтириб, буруу этди – келе келиб, мал ашамасын! 

        Бир кесек энгишгерек тюшюб, ит бурун юлкюлени катларына барды джелчик. Ах! Къалай ариу заман келди дуниягъа! Ит бурун юлкюлени  юслеринде къызылысман бла акъ гоккала джангы келинчиклени чепкенлерича джайылыб тауланы джарыкъ этдиле.

Адебли папатияла да тёгереклерине басыннгандыла, энгишден ёрге къарайдыла, башчыкларын чайкъай.

Тюртю юлкюлени юслеринде да сары мынчаклача чакъгъандыла гоккалары.Тюрлю –тюрлю хансла, гоккала джерни юсюне джайылгъандыла. Кёк чечеклени чайкъаб, къонгураучукъланы уятыб, аланы ариу тауушларына тынгылаб, тёгерегине къараб, къаяланы сыртлары бла джангы джетген джылтыраууш хансла бла ойнай тюшдю эртденги джелчик къобан ызына.

 

 

                                                  Къобан ызында

 

 Суу бойну ёзенде, Къобанны джагъасында чалбаш  Къобан Аяз бийлик этеди.  Анга тюбеб, адежли саламлашды Эртденги Джелчик.

 

- Эртденг ашхы болсун,  абадан къарнашыбыз! Не эте тураса? Тынчмыса?

- Ашхылыкъ сенге да, джашчыкъ! Тынч, тынч бол! Ай аперим, къарт къарнашынгы  унутмайса сен! Не хапар башында?

-Турабыз биз да тынч эсен. Къарнашларыбыз ишлеринден солуйдула, бир биринден тансыкъларын аладыла. Бир замандан джайыллыкъдыла джер-джерге, кесинг билесе. Сен къалайса?

-Турама мен кёргенингча. Сууну суутама, Тёгерекни да мылы этеме. Мени ишим бирча барады, суу ызы аязсыз болмайды.

-Башына чыкъмаймыса?

- Да мен къарт болгъанма, узакъ джолгъа чыгъаргъа.

Былайын да къоюб кеталмайма. Къарнашла бла эгечибизни кёзюуюнде кёре турама – менге барысыда къайтадыла.

-Бир кере чыксанг, бир зат да болмаз. Мен турурма былайда!

-Сен  джашса энтда, суу ызында ишим кёб. Арыгъан да этдим бюгюн – эртденгиде бек кюрешдим! Башында суугъа къургъакъ тереклени атдыла да адамла – аланы тюбюне тюшюрюб, джагъалагъа чыгъардым. Мен бир кесек къалкъыйым да, сен болушама деесенг – тур блай бир кесек, аяз эт!

-Иги да дейсе, къалкъы, мен этерме ишинги!

- Иги къара тёгерегинге!

Ол сёз бла чурукъларын тешиб, адам сыпатха кирди Къобан Аяз, андан сора эки чуругъун ташны тюбюне джашырыб, сойланды къарт  киши ташлагъа. Чал башында – эски башлыгъы, юсюнде – къара чепкени. Аны кёрген – джел болгъанын билмез, бир тюрлю къарт киши ташланы юсюнде  джатыб турады, деб, сейирсинникди.

- Этген ишинге эркинсе, алай а бир кюн чурукъларынгы табмай къалсанг – не этериксе? – кесин тыялмайын сорду Эртденги джелчик.

- Къоркъма, бир джан да келмез къатыма, мен билмегенлей. Джангъыз сенге айтырым – сен тешме чурукъларынгы! Энди бар, эт ишинги. – Ол сёз бла акъсакъаллы тюрлю киши джукълады.

- Тешеме десем да – тешаллыкъ тюйюлме  – деб  ичинден, сеирсинди Къобан аязны сёзлерине.

 

  Тебреди сора болушлукъчу сууну юсюбла ёрге-энгишге  айланыб. Къобанны шорхалары джайны аллында бек ариу болуб турадыла, суу – джыламукъча таза, сууну ичинде хар ташчыкъ кёрюнеди  -  кёб кюнлени уллу джангур джаумады, башына мууал кирген заманда булутла аджашхан къойлача башында къалыб кетелле, тюбюнде кёрюнмей турадыла. Къобанны шорхаларында джылтырайдыла ылышыкъла, аланы сыртчыкъларында тамгъала кюмюшню юсюндеча чачылгъандыла. Чабакълагъа джелчик: «Уф-ф-ф!»- дегенлей, атылыб кетдиле шорхала бла, аланы сюрюб, бир джагъадан бир джагъага айланды шохубуз.

   Чабакъ бла оюндан эригиб, ташлагъа эсин айландырды джаш джелчик. Къобанны ташлары бек эртдегилидиле, аланы сыйдам сыпатлары – Къобан аяз  бла Сууну  ишлерилле. Кюн-кюнден, джыл-джылдан бир сагъатха тохтамайын Суу бла Джел ташланы сылайла, сыйдам этедиле, джагъаланы юсюнде тизедиле. Аланы юслеринде тюрлю-тюрлю суратларына къараб, суу бла джелни ишине сейирсиниб турду иги кесек заманны бизни талпыннган мамматыбыз.  

       Ойнай, къарай тургъанлай, сууну арасында уллу томрауну келе тургъанын кёрдю джелчигибиз. «Ол томрау хата этгинчи, аны суу джагъагъа элтирге керекди» - деб, эсине келди. Кесин къаттырыб, кёб кюрешди гитче джелчик – кертиси бла да элтди ол томурауну джагъагъа.

   Къобан ызында  заманы дженгил кетди гитче джелни, бир сагъатдан  къарт Къобан Аяз да уянды. Ташны тюбюнден эки чуругъун алыб, кийди, аякъларын бир бирлерине къагъыб, джел сыпатха кириб ёрге чыкъды.

Анга сейирсиниб къараб турду гитче къарнашы.

- Джукъуму чачтым бир кесек… Чаб энди сен, акъыллы, джолунгдан тыймайым! Сау бол, аперим, къартха келе тур!

- Сау къал, къарнашым! Келирме мен энтда! – деб, кетди къарт джелни болушлукъчусу  Минги Тауну башына.

 

Чегетде.

               Джелни терклиги уллу, джолу къысха. Адамла сау ыйыкъны баргъан джерде – джел сагъат джарымгъа барыб къайтырыкъды. Хар кюнсайын барады Эртденги джелчигибиз чегетни ичине – терекле бла джаныуарланы джокъларгъа.  Кюн таякъла тийгинчи, чегетни ичи чыпчыкъланы зынгырдаукъ джирларындан толады, джелчик киргенлей чегетге, терекле ушакъларын этедиле.

Сёзню биринчи къарт Эмен терек башлады:

- Эртденг ашхы болсун! Энтда бир кюн башланады, къуаныгъыз, битим къауум,  бизге  бу тамашалыкъ джерле  буюрулгъанына!

Джелчик  эмен терекни къойнуна кириб  турду бир кесекни  аны чапракълары бла ойнай, чапракъланы шууулдагъанларына тынгылаб.

- Ашхылыкъ сенге да – деб, джуабын этди  къатында ёсген  къарт Нарат Терек. Сен барыбыздан да тамадаса, акъыл юретесе джаш къауумгъа. Къуаныб турабыз биз бу ариу дуниягъа!

-Бюгюн иги джукъладым мен – деб, сёзге къошулду Къозтерек – мууал кирди дуниягъа, биз да солудукъ!

- Мени уа джукъларгъа  къоймадыла сау кечени  эрлен балала, даур этиб турдула танга дери – тарыкъды нёгерлерине бутакълы Чинар Терек

- Къайдадыла да энди? Таушлары чыкъмайды – деб, сорду Чинарны къарт Эмен терек.

- Къачыб кетдиле чегетни ол бир къыйырына. Энди, тилейме сизге, багъалы хоншуларым, даурну къоюгъуз, мен къалкъыйым.

 

     Аны сёзюн эшитиб, джелчик акъырын кетди  чегетни башха къыйырына: солусун Чинар Терек, джылы да джеткенди…

    Чегетни бир джанында уа къара суучукъ барды, аны  къатына джангы уяннганлай, тюрлю-тюрлю джаныуарла да балалары да джыйыладыла, бир-бирлери бла саламлашадыла. Бюгюн къара сууну тёгерегинде Чинар терекни джукъудан джарсытханла юч эрлен бала, беш-алты гитче къоянчык, кирпи балачыкъ,буу бузоучукъла бла джангы туугъан джугъутур бузоу бири-бирлери бла ойнай тура эдиле.

- Къара сен бу сабийге! Нек келгенсе бери? Бар ананга! – эрленчикле юретиб башладыла джугъутургъа.- Сен, алкъынчы, гитчесе.

- Мен сизден эсе уллума-а-а! – деб, ынгырдады бузоу.

-От-санынг уллу болгъаллыкъкъа бизден, джылынг да билиминг да гитчеди! Бёрю келиб къалмасын, къач ананга!

- Кимди бёрю? – дегенлей, буу бузоучукъла къулакъларын башларына къысдыла, къачаргъа тебреб.

- Атагъызгъа сор – деб, эрленле бла къоянла къанкъылдаб кюлюб, бир- бирлерин сюрюб, ойнаб тебредиле. Аланы даурларына бир кесекден джугъутурну анасы чабыб келди:

- Баламы кёрген бармы-ы-ысыз? Мен къайгъыланыб, джер табмайма-а-а!

Ол келирге, бузоучугъу таша джерге барыб, юлкюлени арасында джуклаб тебрегенеди. Анасы баласын кёрмейин, ёкюрюб башлады.

Эртденги Аязчыкъ гитчени къатына барыб, къулагъындан тартды – чортлаб чыгъкъаллай юлкюлени арасындан, анасы къатына атлаб барды, къуаныб.

- Ай, ама-а-ан, къайдаса? Джанымы-ы  аласа! Къатымдан чырт да тайма-а-а!- деб, алыб кетди баласын уллу джугъутур ана.

 

Элде

     Къайры барады хар кюнсайын Эртенги Аяз? Эринмейин, арымайын барыб, къайда турады кюн ортагъа дери? Сиз билесиз аны, сабийле. Сиз анга эртденгисаин  тюбейсиз. Ол келиб, бетчиклеригизни акъыртын сылайды, джукъуну ызларын кетереди. Ангыладыгъызмы? Игиди да – адамланы эллерине.

Эртенги Аяз адамла джашагъан джерлеге барыргъа бек сюеди. Сейирсиниб, ол адамланы джашауларына къарайды

Аууллада кюн тургъунчу  къымылдау башланады. Ийнекле ёкюредиле, кечеги сютлерин тиширыула  сауадыла. Анда-бында саутланы къагыртхан тауушлары, итлени чабханлары эшитилинеди. Аммала от джагъаланы джандырадыла, оджакъладан акъ тютюн чыгъады. Бир замандан ариу ийисле джайыладыла башына – кими хычин этеди, кими ханс чай джылытады, кими эт шорпаны джараштырады.

          Орамда сюрюучю кёрюнеди, арбазладан ийнекле терк чыгъадыла. «Кетдик, кетдик,  дженгил болугъуз, ач болдукъ Джашил къырдышха тансынкъ болдукъ.» - деб, бир бирлерин  ашыкътырадыла. Арабазланы ичлеринде ачыуланыб итле чабадыла: «Къорагъыз ары,къорагъыз ары» Итлени чабханларын къулакъгъа да алмайын барадыла къайыкълача орамбла мамыр ийнекле.

  Сюрюу кетгенлей элни ичине бир кесек заманга шошлукъ къайтады.

           Элни ичинде бютёу адамланы, джаныуарланы, бютёу тереклени таныйды бизни джелчигибиз. Арбаз -арбазгъа айланыб,  ким не этгенине эсди. Бир арбазда къарт амма тауукълагъа аш  атыб, аланы эркелетеди:

 «Ашагъыз, ариу таукъчукъларым, иги джюджекчиклерим! Аша сен да, къычырыучу!» Атхан ашына джелчик ийиледи, тауукъланы алларына тизди, барына да джетерча.

         Башха  иелик джерде  джангы келинчик арбазны сибиреди, арыкъ къолчукълары эртденгиде юшюйдюле. Джелчик бетине ургъанлай: «Эртденги аязчыкъ, салам сенге!» деб айтады. Сейирсиниб, джелчик тохтайды бир кесекге: «Ишлеген, иги къыз!» деб,  анга акъыртынг болушады, умурну-чумурну джыяды– къараб къарагъынчы уллу арбаз сибиринди. Къаин ата терезеден къараб, махтады келинчикни: « Келинчигибиз ишлей а биледи, къарачын, къалай дженгил сибирди арбазны!» - деб, юй иесине айланды. Къаин ана ичинден кючсюндю: «Неге къуанады ма бу адам? Мени джашыма къайсы да келлигеди, мени къызым келинден эсе иги ишлейди». Кызы уа кюн ортагъа дери джукъларыкъды.

Бу  къатынны джелчик джаратмайды, кесини къызын махтагъандан сора  иши болмайды аны.

Хоншу арбазда уа  темирчи Осман джашайды. Эртденгиде ол, юй бийчеси бла сабийлени уятмай азыкъ джыяды кесине -  иши ауур, санлары уллу. Бир къолгъа азыгъын алды, экинчи къолгъа – суу джыккырчыкъны. Эшикни къатында тохтады, къалай ачаргъа билмей. Джелчик терк джетиб, эшикни ачды – темирчи юйден чыкъгъанлай, ызындан эшикни акъыртын джабты. Ах-ах-ах – деб, кюлдю Осман – сеир зат! Джелчик болушханын эскермейин, сеирге кюлдю.

        Бир арбазда къарт киши эртенгиде отунланы джара турады. Кёб кюрешди, арыды. «Къайдады ма буну джашы? Джукъуну бойнун бура болур. Ай, киши, эринчекни ёстюрдюнг да, энди тынчлыкъ джокъ сенге »- деб , кючсюндю  Эртденги Аязчыкъ.

Терезе бла юйге кирди.

- Тур ёрге, айыбды, къарт атанг отун джара, сен да ёгюзча джукълаб - деб, кюрешди уятыргъа,  мазаллы джашны юсюне «уф-ф-ф» деб шохубуз. Бир зат -  кёзюн да ачмады джаш!  Аш юйде челекни тюбюнде биркесек сууну эследи аязчыкъ.  Сууну ичинден алыб, бирда къарамайын, аямай джашны юсюне къуйду.

- Не болду? Не къыйыллыкъды бу! Ким мени юсюме сууну къуйду? – деб, чортлаб чыкъды арбазгъа эринчек. Джылы джетген атасы отун джаргъанын кёрюб, къызарды джаш. Батышладан тюшюб, балтаны алды атасыны  къолундан.

- Къызара билген -  адам  боллукъду. Тюз  этдим, уятханымы! – деб, кесине кёл салыб, кетди башха орамлагъа Эртденги Аязчыкъ.

Добавил: Апсаты (29.12.2014) | Автор: Римма Магдиева (Гербекова)
Просмотров: 2195 | Рейтинг: 5.0/5 |
Реклама от KARACHAYS
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]


16+
По вопросам РАЗМЕЩЕНИЯ РЕКЛАМЫ обращаться: karachays@mail.ru
При использовании материалов сайта активная ссылка на сайт karachays.com обязательна

Для быстрого и правильного отображения страниц сайта мы рекомендуем браузер Google Chrome